Lądek-Zdrój [polsky]

Zdrój Wojciech – Zakład kąpielowi Marienbad (Wojciech), został oddany do użytku w 1680 roku. Okazały ośmioboczny obiekt o wysokości ponad 20 metrów i średnicy prawie dziesięciu metrów. W środku znajdował się ośmiokątny basen o przekątnej około 6 m i głębokości ponad 1,5 m.  V 1878 roku obiekt został rozebrany i na  jego miejscu po dwóch latach powstał nowy, neobarokowy obiekt według projektu Hermana Yölkela. Do dziś to symbol i wizytówka Lądka Zdroju.

Uzdrowisko Lądek-Zdrój (Bad Landeck) obok uzdrowiska Cieplice Slaskie-Zdroj jest najstarszym uzdrowiskiem Śląska. Uzdrowisko istnieje od XIII w., kdy w pobliżu źródeł powstaje miasto Lądek, należące wówczas do Czech. Nowy okres w historii uzdrowiska rozpoczął się w 1498 r., wybudowany został nowy zakład leczniczy i ujęto na nowo źródło. Sprowadzony z Wiednia lekarz Konrad z Bergu przeprowadził pierwszą analizę chemiczną miejscowych wód mineralnych. W 1591 roku Jan Crato z Wrocławia, nadworny lekarz Habsburgów i właściciel Szczytnej Śląskiej, publikuje pierwszy tekst medyczny o dobrym wpływie lądeckich term na wiele schorzeń. W 1678 r. odkryto kilka nowych źródeł leczniczych i rozpoczęto budowę nowego zakładu kąpielowego na wzór łaźni tureckiej. 

W drugiej połowie XVIII w. Lądek przechodził okres odbudowy i rozwoju, powstał kolejny zakład leczniczy, wybudowano kasyno i salę teatralną, założono parki. Ważnym wydarzeniem było w roku 1904 stwierdzenie radoczynności źródeł lądeckich, co spowodowało zwiększenie atrakcyjności uzdrowiska. 

W 1965 roku połączono kurort Lądek Zdrój z odległym o ponad 30 km uzdrowiskiem Długopole Zdrój – powstało Przedsiębiorstwo Państwowe „Uzdrowisko Lądek-Długopole”. Uruchomiono rozlewnie wody mineralnej „Długopolanka” w Szczawinie. Największy rozwój usług uzdrowiskowych to lata 1970-1978, kiedy zaczęła wzrastać liczba leczonych. W latach 1972-1973 wykonano głęboki odwiert, tzw. L-2, (z leczniczą wodą termalną), który obecnie nosi nazwę „Zdzisław”. W 1974 r. wybudowano szpital uzdrowiskowy „Jubilat”. Rekord frekwencji kuracjuszy w uzdrowisku padł w latach 1977-1978, gdy rocznie wykonano ponad milion zabiegów (nie licząc sanatorium radzieckiego). W ostatnich latach uzdrowisko przeszło znaczną renowację i rewitalizację.

Park uzdrowiskowy zajmuje powierzchnię 1,2 ha i dominują w nim gatunki liściaste drzew (buk pospolity, lipy drobnolistne, klony-jawory). Na terenie parku widocznych jest kilka marmurowych rzeźb, efekt pleneru rzeźbiarskiego, który miał miejsce w Lądku latem 1980r; “Tors męski” to dzieło artystki rzeźbiarki Anieli Wojdyno. W parku znajduje się również kawiarnia “Albrechtshalle”, nowo odrestaurowany basen rekreacyjny oraz kaplica zdrojowa.

Aleja modrzewiowa – piękna czterorzędowa aleja powstała z inicjatywy ministra Hoyma w 1782r. Nasadzenia drzewek modrzewia europejskiego dokonano pod nadzorem lustratora lasów. Aleja ta łączy park centralny z Domem Zdrojowym, Muszlą koncertową i Amfiteatrem.

Park Millennium 1000-lecia – Powstał on latach 1861-65 o powierzchni 2,3 ha i posiada charakter parku angielskiego. Rośnie tu 65 gatunków drzew i krzewów. Łączy on Park Centralny z częścią miejską Lądka Zdroju.

Konrad z Bergu – w 1498 roku sprowadzono do Lądka doktora Konrada z Bergu, który po raz pierwszy dokonał analizy chemicznej wody.

Aleksander Ostrowicz – polski lekarz Dr Aleksander Ostrowicz (1839-1903) od 1876 roku przez prawie 28 lat pracował w Lądku-Zdroji. Wydał pierwszą w języku polskim monografię poświęconą uzdrowisku. Na cmentarzu lądeckim znajduje się grób dr Ostrowicza oraz jego żony Klary zmarłej w 1910 roku. Czasy Ostrowicza to okres największego rozwoju uzdrowiska. 

Typ źródeł
wody HCO3 -SO4 -Na, F, Rn, H2S

Poszczególne źródła
Złoże wód leczniczych Lądka-Zdroju znajduje się w obrębie jednostki geologicznej metamorfiku Lądka-Śnieżnika, która jest najdalej na wschód wysuniętą jednostką tektoniczną Sudetów Środkowych. Jednostka ta na wschodzie jest ograniczona nasunięciem ramzowskim, na północy kontaktuje z górnokarbońską intruzją kłodzko-złotostocką, na zachodzie graniczy z górnokredową jednostką rowu górnej Nysy.
W Lądku-Zdroju zlokalizowanych jest 6 naturalnych źródeł wód leczniczych oraz jeden głęboki odwiert wody termalnej. Nisko zmineralizowane wody swoiste Lądka-Zdroju uznane zostały za lecznicze, zgodnie z Ustawą Prawo geologiczne i górnicze, dzięki wysokiej zawartości jonu fluorkowego (nie mniej 2 mg/L), siarki dwuwartościowej (nie mniej niż 1 mg/L) oraz radonu (nie mniej niż 74 Bq/L).

Geologie
Złoże wód leczniczych Lądka-Zdroju znajduje się wobrębie metamorfiku Lądka-Śnieżnika, który jest wysuniętą najdalej na wschód jednostką tektoniczną Sudetów Środkowych. Metamorfik Lądka-Śnieżnika jest fragmentem większej jednostki tektonicznej zwanej kopułą orlicko-śnieżnicką [3]. Wobrębie metamorfiku, zbudowanego z silnie zmetamorfizowanych skał, wyróżnia się trzy główne zespoły skalne wieku proterozoiczno-paleozoicznego: mezometamorficzne łupki serii strońskiej, reprezentowane przez łupki łyszczykowe zwkładkami paragnejsów, kwarcytów, marmurów, erlanów oraz amfibolitów; gnejsy gierałtowskie, drobnoblastyczne, częściowo migmatytowe z wkładkami amfibolitów, eklogitów i granulitów; gnejsy śnieżnickie, przeważnie gruboblastyczne, oczkowe isoczewkowe (ryc. 1). Wszystkie te skały powstały wwyniku polimorficznej i policyklicznej ewolucji serii suprakrustalnej. W karbonie w obrębie metamorfiku Lądka-Śnieżnika powstały intruzje granitoidowe, z którymi na obszarze Gór Złotych związane są skały żyłowe, takie jak: lamprofiry i żyły kwarcowe [3, 4]. Skały metamorficzne budują wachlarzowato ułożone elementy fałdowe, tworzące antyklinoria i przedzielone synkli noriami, które zanurzają się i zbiegają wkierunku zachodnim [5]. W rejonie Lądka-Zdroju wyróżnia się: antyklinorium Radochowa, utworzone przez gnejsy gierałtowskie otoczone strefą blastomylonitów; synklinorium Lądka, zbudowane z łupków łyszczykowych serii strońskiej; antyklinorium Gierałtowa, które tworzą gnejsy gierałtowskie. Wyróżnione elementy fałdowe przecięte są kilkunastoma uskokami poprzecznymi (o kierunku sudeckim NW-SE) i kilkoma podłużnymi. Ze strefami dyslokacyjnymi wrejonie Lądka-Zdroju związane są niewielkie wystąpienia neogeńskich bazaltów [6]. Wpaleogenie ineogenie obszar Sudetów, wtym metamorfik Lądka-Śnieżnika, poddany został procesom wypiętrzającym oraz ulegał działalności erozyjnej i akumulacyjnej rzek. Utwory czwartorzędowe występujące wrejonie lądeckiego złoża reprezentowane są przez aluwia, osady zwietrzelinowe irumosz zboczowy.

Hydrogeologie
WARUNKI HYDROGEOLOGICZNE 
W rejonie Lądka-Zdroju można wydzielić dwa poziomy wód podziemnych: czwartorzędowy oraz paleozoiczno-proterozoiczny. Występowanie czwartorzędowych zwykłych wód podziemnych związane jest z holoceńskimi piaszczysto-żwirowymi osadami rzecznymi i utworami zwietrzelinowymi. Tworzą one zbiornik zasilany głównie wodami pochodzącymi ze współczesnej infiltracji opadów atmosferycznych. Wody podziemne należące do dominującego piętra paleozoiczno-proterozoicznego, związane są ze skałami krystalicznymi iich pokrywami zwietrzelinowymi. Wyróżniamy tu dwa systemy krążenia wód szczelinowych: płytki związany ze strefą wietrzeniową oraz głęboki, towarzyszący strefom uskokowym. Utworami wodonośnymi dla wód leczniczych LądkaZdroju są różnie wykształcone gnejsy gierałtowskie. Te zaliczane są do szczelinowych wód podziemnych bardzo głębokiego krążenia [7, 8]. Naturalne wypływy termalnych wód leczniczych związane są z uskokami porzecznymi, które przecinają uskok LądkaZdroju. Są to obudowane naturalne źródła o nazwach: Jerzy, Wojciech, Skłodowska-Curie, Dąbrówka, Chrobry oraz nieeksploatowane ujęcie Stare. W strefie uskoku Lądka-Zdroju, na większej głębokości, wody termalne ujmuje również odwiert L-2. Nad drogami przepływu wód termalnych znajduje się dodatkowo odwiert L-1, ujmujący wody zwykłe [9-12]. W niewielkiej odległości w kierunku północno-zachodnim od istniejących ujęć termalnych wód leczniczych zlokalizowany jest obecnie wiercony otwór LZT-1 w celu poszukiwania wód termalnych. Eksploatowane termalne wody lecznicze wykazują niską mineralizację wynoszącą 0,16-0,28 g/L oraz charakteryzują się wyjątkowym typem chemicznym HCO3 –SO4 –Na, F, Rn, S. Wody te posiadają właściwości lecznicze dzięki wysokim stężeniom jonów fluorkowych (7-13 mg/L) iradonu (122-1214 Bq/L) oraz występowaniu w nich dużej ilości rozpuszczonego H2 S (0,2-5,1 mg/L). Okresowo stężenia jonów siarczanowych i kwasu metakrzemowego w tych wodach są na tyle wysokie, że można je dodatkowo określać jako siarczanowe, krzemowe [13, 14]. Średnia wieloletnia temperatura wody w źródłach waha się od 19,8o C (Dąbrówka) do 28,8°C (Wojciech), aw odwiercie L-2 wynosi 44,0°C. Średnia wieloletnia wydajność źródeł zmienia się od 0,65 m3 /h (Dąbrówka) do 13,90 m3 /h (Jerzy), a dla otworu wynosi 15,52 m3 /h. Na podstawie niewielkich różnic mineralizacji można uszeregować wody z poszczególnych ujęć od wartości najwyższej do najniższej, odpowiednio: L-2, Wojciech, Chrobry, Skłodowska-Curie, Dąbrówka, Jerzy, Stare [15, 16]. Wyniki analiz trwałych izotopów tlenu iwodoru wód zposzczególnych ujęć Lądka-Zdroju wskazują na ich infiltracyjne pochodzenie [17-20]. Wyniki te wskazują na ich zasilanie wobszarach położonych na wysokości 700-1000 m n.p.m., co potwierdzają oznaczenia gazów szlachetnych. Czas przepływu podziemnego tych wód wynosi około 5 tys. lat [17, 20]. Obszar zasilania wód lądeckich znajduje się w odległości około 10 km na południowy-wschód od strefy drenażu, wobrębie Gór Bialskich i południowej części Gór Złotych. Po infiltracji w obszarze zasilania wody przepływają na głębokości 2000- 2500 m wkierunku uzdrowiska [15, 20]. Wody tu wypływające tworzą lądecką anomalię hydrogeotermiczną [15].

Park
Parki zdrojowe w Lądku-Zdroju stanowią część miasta, zajmującego zbocza i dno doliny Białej Lądeckiej34. Uzdrowisko zlokalizowano w odległości ok. jednego kilometra od posiadającej średniowieczny rodowód części miasta i połączone z nią aleją topolową. Jednym z elementów części uzdrowiskowej jest kompleks zieleni, w skład którego wchodzą parki: Zdrojowy – dawny Centralny, Słowackiego, Tysiąclecia i Moniuszki. Osada uzdrowiskowa z systemem parków powstała prawdopodobnie na przełomie XVI i XVII wieku. Potwierdzone dane dotyczą XVIII wieku, kiedy powstał ogród, wkrótce rozwinięty do formy parku angielskiego. Z początku XIX wieku park rozszerzono, łącząc dwa zespoły zabudowy uzdrowiskowej aleją modrzewiową. W tym czasie założono nowy park angielski na wzgórzu Świętojerskim, a w 2. poł. XIX wieku kolejny park angielski za granicą zdroju Maria. W 1. połowie XX wieku wytyczono obecne założenie, tworząc oś widokową łączącą zabytkowy zakład przyrodoleczniczy „Wojciech” i dawne Łazienki Fryderyka. Obecnie park zdrojowy zajmuje powierzchnię 1,2 ha i połączony jest XVIII-wieczną aleją z domem zdrojowym, muszlą koncertową i amfiteatrem, a parkiem Tysiąclecia o powierzchni 2,3 ha z miejską częścią Lądka-Zdroju. Założenie parkowe wraz z jego elementami architektonicznymi objęte jest ochroną konserwatorską. Zespół parków uzdrowiskowych wraz z historycznymi budowlami miasta i zdroju objęty został w 2004 roku lokalnym programem rewitalizacji, którego kierunki zostały uwzględnione w strategii rozwoju gminy. Realizacja programu miała prowadzić do wzrostu konkurencyjności miejscowości jako uzdrowiskowej i turystycz nej. Przedsięwzięcie rozłożone na dwa etapy obejmowało rewaloryzację w latach 2006–2013 zabytkowego parku im. Jana Pawła II i parku Tysiąclecia. Polegała ona na wykonaniu brukowej nawierzchni ciągów komunikacji pieszej i ich oświetleniu, aranżacji zieleni parkowej i wprowadzeniu elementów małej architektury. W ramach tego projektu przebudowana została też znajdująca się w bezpośrednim sąsiedztwie parku ulica Cienista, którą przekształcono w aleję spacerową. Projekt rewaloryzacji zespołu parków w Lądku-Zdroju sprowadza się do związanych z zielenią zabiegów pielęgnacyjnych oraz dotyczących stanu zagospodarowania prac technicznych. Brak tu jakichkolwiek przedsięwzięć z zakresu architektury krajobrazu, choć należy wspomnieć, że na zlecenie przedsiębiorstwa Uzdrowiska Lądek – Długopole S.A. sporządzona została wcześniej koncepcja rewaloryzacji centrum uzdrowiska. Przewidywała ona ukształtowanie w rejonie ulicy Wolności skweru na planie półokręgu, z akcentem w postaci fontanny, który miał powiązać przestrzennie kilka znajdujących się tu budynków uzdrowiskowych. Całość założenia miały podkreślać trzy aleje, połączone z innymi w parkach: Zdrojowym, Słowackiego i Tysiąclecia, a także z sąsiadującymi terenami sportowymi. Ten niezrealizowany projekt mógł wyeksponować walory krajobrazowe historycznego układu, a także wzbogacić je nowymi treściami stanowiącymi swoistą kreację konserwatorską.